13 grudnia po raz czwarty spotkaliśmy się w ramach naszego Salonu Kultury.Podczas piątego i ostatniego spotkania naszymi gościniami specjalnymi byłu Daryna Obloh i Uljana Burkivchenko – nastoletnie uchodźczynie wojenne z Ukrainy. Zaprezentowały one utwór Szczedryk (pianino, wokal, skrzypce).
Tak się składa, że dzień 13 grudnia – nasze czwarte spotkanie – jest ściśle związany z tym utworem. To dzień, w którym w 1877 roku we wsi Monastyrek na Podolu (wówczas na terenie Imperium Rosyjskiego) na świat przyszedł Mykoła Łeontowycz – syn prawosławnego księdza i późniejszy ukraiński kompozytor, folklorysta, dyrygent, pedagog.
Po powstaniu Ukraińskiej Republiki Ludowej Mykoła Łeontowycz od 1919 roku pracował w Kijowie i był m.in. jednym z organizatorów Ukraińskiego Państwowego Chóru i Państwowej Orkiestry Symfonicznej. Łeontowycz opracował ponad 150 ludowych pieśni na chór, które można określić jako oryginalne kompozycje chóralne na podstawie ludowych melodii. Jedną z nich jest właśnie Szczedryk, nad którą kompozytor pracował przez 10 lat.
„Szczedryk” został zainspirowany zimowymi pieśniami obrzędowymi o nazwie szczedriwki, których historia sięga czasów przedchrześcijańskich. Nazwa „szczedriwka” pochodzi od Szczodrego Wieczoru, czyli dnia poprzedzającego Nowy Rok. Wspominałam w swojej pierwszej prelekcji, że czas przesilenia zimowego u Słowian nazywany był/jest Szczodrymi Godami. Na terenach, gdzie śpiewano szczedriwki Nowy Rok obchodzony był wiosną, kiedy przylatywały pierwsze ptaki. Właśnie o tym jest ta piosenka. To historia jaskółki, która wróciła do domu, aby obwieścić rok obfitości, jaki będzie miała mieszkająca w nim rodzina.
Gdy w 1918 roku powstała Ukraińska Republika Ludowa sowiecka propaganda negowała istnienie odrębnego narodu ukraińskiego, kultury ukraińskiej oraz ich prawa istnienia. Dlatego kultura ukraińska, w tym muzyka, była niczym ambasadorka Ukrainy, która mówiła światu o istnieniu narodu ukraińskiego i nowo powstałego państwa. Pamiętajmy, że po I wojnie światowej na mapie pojawiły się m.in. także Polska, państwa bałtyckie czy Finlandia. Duch narodu polskiego i język polski także przetrwały m.in.. dzięki kulturze.
Jednym z przejawów dyplomacji kulturalnej Ukraińskiej Republiki Ludowej było światowe tournée Ukraińskiego Państwowego Chóru. Występował on w różnych krajach i na różnych kontynentach. 11 maja 1919 roku chór po raz pierwszy wystąpił w Pradze, stolicy nowo powstałej Czechosłowacji. Chór występował w innych krajach zachodniej Europy i zbierał entuzjastyczne recenzje. Jednocześnie po napaści przez Związek Sowiecki w Ukrainie toczyła się wojna.
23 stycznia 1921 Mykoła Łeontyowycz został zastrzelony w domu swoich rodziców przez czekistę. Jego twórczość, a szczególnie Szczedryk, nie przestawały jednak podbijać świata. 5 października 1922 roku Ukraiński Państwowy Chór wystąpił w jednej z najsłynniejszych sali koncertowych świata – Carnegie Hall w Nowym Jorku. Tego dnia w USA po raz pierwszy wybrzmiał Szczedryk zyskując ogromną popularność. Chór podróżował dalej z ukraińskim programem po Ameryce Środkowej i Południowej – występował m.in. w Meksyku i Brazylii.
To jednak nie koniec fascynującej historii Szczedryka.
W 1936 roku amerykański kompozytor i dyrygent ukraińskiego pochodzenia Peter Wilhousky dodał Szczedryka do repertuaru chóru szkolnego, a także zaprezentował go w popularnej audycji radia NBC. W odpowiedzi na to posypały się listy nauczycieli muzyki z prośbami o przesłanie nut utworu. Jeszcze w tym samym roku Wilhousky opublikował utwór w czasopiśmie muzycznym. Nazwał go Carol of the bells (kolęda dzwonów) i zaznaczył, że autorem muzyki jest ukraiński kompozytor Mykoła Łeontowycz. Autorem tekstu i nowej aranżacji w języku angielskim był Wilhousky.
Utwór stał się globalnym hitem, jego popularność rosła przez dziesięciolecia i osiągnęła apogeum dzięki filmowi Kevin sam w domu.
W 2022 roku Federacja Rosyjska ponownie wszczęła pełnoskalową wojnę wobec Ukrainy. W tym samym roku przypadła setna rocznica amerykańśkiego debiutu Szczedryka w nowojorskiej Carnegie Hall. W 2022 roku utwór został tam ponownie wykonany – m.in. przez potomków członków chóru, który śpiewał tam sto lat wcześniej. Historia zatacza koło. Prawo Ukrainy do samostanowienia jest ponownie kwestionowane, a kultura ukraińska systematycznie niszczona przez putinowską Rosję. Tymczasem Szczedryk zyskuje coraz większą popularność, jest grany i śpiewany w różnych okolicznościach, mówi się też o jego źródłach. Jest on dowodem niezłomności narodu ukraińskiego, ale także – jak wiele aspektów wokół przesilenia zimowego/Bożego Narodzenia – wyrazem porozumienia narodów i kultur ponad wszelkimi podziałami. Jest niczym jaskółka nadziei na pokój i przyjazne współistnienie państw, narodów i innych grup społecznych.
Tekst powstał w ramach projektu Salon Kultury: Oh, Tannenbaum…Skąd pochodzi zwyczaj strojenia choinki?
Projekt jest realizowany w listopadzie i grudniu 2025 roku w partnerstwie ze Stowarzyszeniem Mniejszości Niemieckiej „Jodły” w Ostródzie.
Zadanie publiczne jest finansowane ze środków Samorządu Województwa Warmińsko-Mazurskiego.